ENTROPİ ve AKLIN VARLIĞI

Mustafa Ajlan Abudak
Günümüzde evrim vardır ya da yoktur gibi gereksiz tartışmalara girilmemelidir. Eğer entropi evrenin en büyük kanunuysa buna karşı bu evrende ”hayat” var olmuşsa evrimde vardır. Hatta evrenin ilk anından başlayarak bir evrilmeden söz etmemiz çokda yanlış olmaz. Asıl mühim olan bu ortaya çıkışın kontrollü ve organize olmayı destekleyecek şekilde yönlendirildiğimi yoksa tamamiyle bir ilk nedene gerek duymadan neden-sonuç ilişkisiyle rastlantısal olarak mı hayatı var kılabileceğini düşünmektir. Çünkü yaşam sınırlı alanda entropi arttırarak var olabilmektedir.Yani hayat dışında entropi artırarak var olan tüm süreçler aynı zamanda bozunmayı artırır ve sistemi düzensizliğe iter sadece hayat entropiyi mucizevi bir şeklide organisazyonu artırmada kullanabilmektedir.Kısaca hem entropinin, hem de organizasyonun artması en önemli tasarım delillerindendir.

Eğer sadece Darwinizmive evrimi belirli bir dünya görünüşe tutsak olarak içselleştirmişsek ,hayatı da kabaca tıpkı bir koli dinamit lokumuyla ve birazda şansın yardımıyla, bir kaya parçasından bir saray inşa etmeye benzetebiliriz. Sorun, bu büyük olasılıkları salt doğa içersinde kalıp açıklayıp açıklayamayacağımız ve bizde var olduğu bilimsel bir gerçek olan aklımızla bunu nasıl algıladığımız, anlamlandırdığımızda yatmaktadır. Doğa içersinde açıklasak bile, sürecin böyle olmasını sağlayan kurallarda mı maddenin içeriğindedir yada kendiliğinden rastlantı sonucu kurallar haline gelmişlerdir? Yoksa kurallar belirli bir düzen için organizasyonu artıracak ve nedenselliğe dayalı bir biçimde, üstün bir akıl tarafından düzenlenmiş midir?

Her soru, ya öncesi ile ya da sonrasıyla mutlaka zamanla başlar. Zaman kavramı bizim için bir zorunluluktur. Hatta belki nedensellik ilkesinin vazgeçilemez zorunluluğu. Bu açıdan bakıldığında, zamanın bizim algımızın da ötesinde bir göreceliğe sahip olduğunu düşünürsek, tasarımcı için zaman var olmayabilir, hatta var olmamalıdır. Çünkü tasarımcı bu sistemin dışında kalmalıdır ve aynı özdeği paylaşmamalıdır. (Entropi sorunu) Maddi dünyadaki gözlemlerimiz onun varlığına dair akli ipuçları sunabilir ama kesin bir formülasyon sağlayamaz. Çünkü maddenin kendine has sınırları vardır. Bu sınırların ötesi, maddenin içeriği dışında olduğu için, maddesel nedenlerle de rasyonelleştirilemez. Fakat maddenin varlığının belirli bir sınırı olması diğerini varlıksal olarak zorunlu kılar. Biz kendi referans noktamız olan maddeyle, hiyerarşik süreçleri ancak doğrusal bir zaman çizelgesi ile nedenselleştirebiliriz. Bilim bu sebepten ötürü tarihe bağımlıdır ve genelde yöntem olarak tümevarımı kullanmak zorundadır.

Yaşamın başlangıcından anne karnındaki fetüsün evrelerinden, rahimdeki doğuma hazırlığa değin geçen süreçler bizim için kademelendirilmiş bir düzenin göstergesidir. Yada biz onları ancak bu şekilde algılayıp nedenselleştirebiliriz. Evrenin ilk anından şu satırları okuduğunuz ana değin doğal süreçlerin kaotik yıkıcılığı içinden gene o süreçleri kullanarak yaşamın çıkması, akıl için organizasyonun apaçık kanıtıdır. Bunu maddenin içsel özelliği kabul edip, bizim göreceli zaman kavramımızla harmanlarsak aklın rastlantısal olarak maddenin kendinden türediğini düşünmemek için herhangi bir doğal kanun yoktur, fakat bunun bu şekilde olmasının doğa yasaları içindeki olasılığı, bilinen tüm hesap kabiliyetinin ötesinde ise, bu hesabı ya muğlâk bir ileri zamana atarak görmezden gelmeliyiz ya da aklın kendisi için nedenselleştirmeye çalıştığımızda, illaki tasarımdan ya da indirgemecilikten bahsetmek zorundayız.

Bunu ya bir aklın işareti olarak ya da Darwincilerin yaptığı gibi bir tasarım yanılgısı ve şansın kendi nedenlerinden ortaya çıkan ahenk olarak adlandırırız. Fakat her ne yaparsak yapalım gözlemlediğimiz evreni ve onun canlı yapılarını açıklarken referans noktamız mutlaka ya tasarımdır ya da tasarım gibi görünen şeylerdir. Bundan sonrası ise bilimsel bir tercihten çok kişisel felsefi ya da dini çıkarımlardır…

Not: Turuncu yazan bilim insanlarının isimleri tıklanarak haklarında wiki kaynaklı bilgiye erişebilirsiniz.

Bu satırların yazarı için evrime ve evrene dair en öz açıklamayı yapan bilim adamları William Paley ve Robert Boyle dur.R.Boyle benimde şuan tamamen katıldığım akıl yürütmesinde şöyle demektedir;
Epikürcüler gibi sonsuz boşlukta tesadüfen karşılaşan atomların kendi başlarına bir dünya ve onun bütün görüngülerini oluşturabileceklerini varsaymaktan uzağım: ne de Tanrının bütün madde yığınını ve sabit hareket miktarını bir kez ortaya koyduktan sonra, evreni yapmak için başka bir şeye gerek görmediğini; maddi kısmın, kılavuzdan yoksun kendi hareketiyle kendisini düzenli bir sisteme sokabilecek yetenekte olduğunu düşünüyorum. Benim savunduğum felsefe, yalnızca cismani şeylere ulaşır ve ilk nedenlerle doğanın daha sonraki gidiş yolu arasında ayrım yaparak, maddeye hareketi gerçekten Tanrının verdiğini öğretir. Ancak, bunu başlangıçta, tasarladığı dünyayı oluşturacak madde parçalarını bu şekilde ayarlayacak biçimde, değişik hareketlerini yönlendirerek yapmış ve hareketin kurallarını ve maddi şeyler arasındaki doğa yasaları dediğimiz bu düzeni kurmuştur. Aynı felsefe, evren bir kez Tanrı tarafından yaratılıp hareketin yasaları konulduktan ve bütün bunlar Tanrının ebedi toplayıcılığıyla, genel takdiriyle bir araya getirildikten sonra, dünya görüngülerinin madde parçalarının mekanik özellikleriyle fiziksel olarak üretildiğini ve bunların birbirlerine karşı mekanik yasalara göre işlediklerini de öğretir. Boyle’a göre, “Epikür ve izleyicilerinin çoğu … Kendilerine göre dünya, niyetlenilmiş hiçbir amaç olmaksızın şans tarafından yapıldığından, şeylerin sonlarını [nihai nedenleri] dikkate almayı bırakmışlardır.” Buradaki şans anlayışı, atılan zarların sonuçlarındaki gibi som bir şans anlamına gelmeyip, -tasarımdan kanıtlamaya doğrudan karşıtlık içinde- evrenin, ve böylece doğal ve toplumsal tarihin belirlenmemiş doğasına dayanan bir akıl yürütmedir. Bu yüzden, Boyle, Epikürcü atomculuğun kendi mekanist görüşlerini oluşturmak için zorunlu olan bazı hipotezlerini benimserken, sonuna dek götürülen materyalizmi ve ateizmi reddediyordu. Tersine, Stephen Jay Gould‘un söylediği gibi, “mekanizmi ve dini, her iki tarafa da daha yüksek bir statü bahşeden tutarlı bir sistem içinde düzgünce evlendirmişti.” 1

Özetle Boyle gri tarafı seçmişti. Buna neden belkide o dönemin papaz doğacılarının aşılamaz görünen etkisi (Günümüzde bu etki Darwinci ateistlerin elindedir.) yada belkide kişisel çekişmelerdi. Boyle gibi bir bilim insanının küçük insani zaaflardan etkilenebileceğini hesaba katarak yukarıdaki metni okuduğumuzda dahi, onun yaptığı çıkarımın bu gün bile tazeliğini koruduğunu görüyoruz. Buda akıl yürütmesinin oldukça sağlam temellendirilmiş olduğunu bize göstermekte.

Buradan sonra tasarımcının kimliği genelde Tanrı kavramıyla eş anlamlı hale doğal olarak gelmektedir. Kuşkucu bir nedensellikle yaklaşırsak, beynin mi bir tasarım olarak ”Tanrı” kavramını yarattığı yoksa Tanrının mı ”tasarım dediğimiz” süreçlerle onu kavramaya çalışan akıllı canlılar yarattığı tartışması şuan için bilimsel bir veri gösteremeyebilir ve bizi sadece spekülasyonların içine çeker gözükmektedir. Fakat bizlere aklın ve tasarımın ne olduğu konusunda epey ipucu sağlayacaktır. Bu evrenin bir akıl tarafından tasarlandığını düşünmek için yeterli veri elimizde varsa ve bu güçlü bir olasılıksa, niçin aklın Tanrı kavramının tasarımını yapma potansiyelini önerenler nedenselliği kullanarak bu olasılığı red etmektedirler ve saçma bulmaktadırlar? Aklın bu denli karmaşık bir oyunu kendine oynadığını iddia edenler niçin aynı aklın doğada gördüğü mekanik nedenleri ”dogmatik bir gerçeklikle” akla dayanarak kabul etmektedirler? Sınırlı bir ispat odasında nereye kadar gitmeyi ummaktadırlar. Bu bilimin asli görevi midir? Şahsi kanaatim bilimin görevinin bu yolla bir sağlama (deist ya da ateist) yapmak olmadığıdır.

Esası itibariyle burada tartışmanın odağında ki şey aklın bir kaza sonucu oluştuğunu kabul etmesindeki zorluktur. Akıl kendini ve çevresini kavramak için bahsettiğim kategorik düzleme muhtaçtır. Eğer bu şekilde bir taksonomi, aklın kaza sonucu ortaya çıkan bir tür evrimsel avantaj olduğunu ileri sürüyorsa, bu aklın kendisi için bir avantaj olamaz, o şekilde akıl tarafından kabul edilemez ya da algılanamaz. Çünkü akıl yapısı itibariyle düzene meyillidir. Baktığı her şeyde bir düzen ve organizasyon arar. Kendi kökeninin tamamıyla tesadüflerin kutlu sonucu olduğu çıkarımı, akıl için maddi dünyada algısal bir çıkmaz sokak oluşturur. İrrasyonel bir kaynaktan rasyonel bir çıktı almak anlamına gelen bu durumun aklın kendini anlama serüveninde bizi götüreceği yer, hayatın ve biz insanların toptan bir evrimsel manasızlık olduğumuzdur.

Akıl düzensizlik algıladığı yerde kendi iç dinamiklerini kullanarak yapıları belirli bir hiyerarşiye göre konumlandırarak çevresinde olup biteni anlamlandırabilir. Bu sayede çevresini nedenselleştirebilir. Tıpkı kendi içyapısının aksini dış dünyada arayan bir gözlem evidir. Materyalist süreçse aksine aklın içeriğinin gaz ve toz bulutunda var olan enerjinin yönlendirilmemiş ve tamamen rastlantısal bir türü olduğunu iddia eder. Akıldan böylece en önemli özelliği olan nedenselleştirmeyi kendi dışındaki doğal yıkıcı güçlere emanet ederek gördüğü tanık olduğu organizasyonu açıklamaya çalışması istenir. İlk olarak bunu akıla kategorik olarak anlatmak zordur. Bunun için aklın çok kısıtlı algıladığı zaman ve sonsuz olasılık gibi sonucu rasyonel biçimde belirgin olamayacak olan iki muğlâk değerin kullanılması zorunludur. Böylece yeterince zaman ve olasılık verilirse her şey mümkündür çıkarımı, beynin kabul mekanizmasını irrasyonel bir ortama taşır. Burada da işini belirli bir çıkarım için (ateizm) layıkıyla yapar. Ancak sorunsalımız burada bitmez. Bu açıklama türü başka bir sorunu beraberinde getirir, buda bize evren ortaya çıkmadan önce akıl ve organizasyon potansiyelinin evrenin başlangıç hali ya da özdeğinde olması gerektiğini düşündürür.

Şimdi ortaya çıkan maddeci paradoks şudur; materyalist sürecin iddiası doğru bile olsa, söylemin rastlantısallık iddiası sebebiyle, maddenin ( maddeden oluşan insan kastedilmiştir) akıl özelliğinin madde var olmadığında bile onun için var olmasının gerektirir. Eğer öyle olmasa idi madde rastlantı sonucu bile olsa bu içsel özelliğini (potansiyelini) ortaya çıkaramazdı. Şimdi bu durumda elimizde iki önerme vardır. Ya akıl maddeden önce vardır, ya da maddenin var olması için gerekli ön koşullardan biridir…çünkü potansiyel olarak madde onu içermektedir.

Akıl potansiyel olarak madde içinde yoksa daha sonradan maddenin bilinen herhangi bir etkileşimle, olmayan şeyi çıkarması imkânsızdır. Lucretius‘un dediği gibi mekanik süreçler için hiçlikten hiçlik doğar. Çünkü potansiyelin gerçekleşmesiyle biz, geriye dönük nedensellik ilkesini gerçekleştirip bu potansiyelin canlı mekanik kanıtlarını oluşturuyoruz. Peki, bu çıkarımları yapmamız çok mu zorlama olur? Potansiyel olarak var olamayacak bir durum, daha sonradan rastlantının tüm olasılık gücünü kullanarak, aklı meydana getirmiş olabilir mi ? Yönlendirilmemiş bile olsa sürecin bizi nereye götürdüğü açıktır. Aslına bakılırsa tüm sorun ister yönlendirilmiş ister yönlendirilmemiş olarak adlandırılsın aklın rehberliği ile aklın izlerinin sürülmesidir. İster evren ortaya çıkmadan evvel, ister çıktıktan sonra yönlendirilmiş bir rastlantıyla, ister kör şansla olsun , akıl parçası olduğu bütünün içeriğinde mevcuttur ve onu ondan başka anlayabilecek bir yapıda yoktur. Bilimin hayatı anlama mücadelesinde, tümevarım ve tümdengelimin bize sağladığı tüm olanakların ‘‘birlikte’’ kullanılmasının bizlere daha geniş algı olanağı sunacağı ortadadır..

Kaynakça

1. John Bellamy Foster Marx’ın Ekolojisi s.68 Epos yayınları

~ yazan: Mustafa Ajlan ABUDAK Ocak 5, 2008.